O EFEKTACH GOSPODARKI ODPADAMI W POLSCE

W 2000 r. wytworzono w Polsce ogółem 139.340.000 Mg (139 mln ton) odpadów. W tym:

• w sektorze komunalnym 10% (13.860.000 Mg),
• w sektorze gospodarczym 90% (125.480.000 Mg),
• odpady niebezpieczne stanowiły 1% ogółu odpadów.

Wytwarzanie odpadów w Polsce jest nierównomierne przestrzennie. Ponad 70% odpadów powstaje w trzech województwach: śląskim, dolnośląskim, małopolskim.
Również w tych województwach na składowiskach nagromadzono najwięcej odpadów. Województwa śląskie i dolnośląskie "przodują" nie tylko pod względem wytwarzania odpadów gospodarczych lecz także komunalnych (województwo mazowieckie zajmowało w 2000 r. dopiero trzecie miejsce pod względem ilości odpadów komunalnych stałych wywiezionych).

Za wielkością produkowanych odpadów nie idą efekty w selektywnej ich zbiórce - woj. dolnośląskie  pod tym względem zajmowało dopiero 4 miejsce, z 4-krotnie gorszym wynikiem od woj. małopolskiego (8- miejsce w zbiórce metali, 6-w zbiórce makulatury i tworzyw sztucznych, 2-miejsce w zbiórce szkła).
Selektywną zbiórkę odpadów w 2000 r. prowadziło w Polsce tylko 30% gmin. W Polsce funkcjonują 52 sortownie śmieci, 54 kompostownie śmieci i jedna spalarnia odpadów komunalnych zlokalizowana w Warszawie (rocznie spala się w niej prawie 60 tys. Mg (t) śmieci).

Statystyczne jednostkowe koszty zagospodarowania odpadów w 2006 r. wynosić będą 60 zł rocznie na mieszkańca i wzrosną do 80 zł w 2014 r. Ocenia się, że aktualne koszty (30 zł) ponoszone z tytułu wywozu odpadów, nie odzwierciedlają kosztów rzeczywistych ich zagospodarowania, ponieważ są to głównie ceny negocjowane z przewoźnikami.

Przewidywane przez KPGO nakłady na przedsięwzięcia inwestycyjne w latach 2003-2014 mają wynieść prawie 12 mld zł. Orientacyjne koszty budowy obiektów związanych z gospodarką odpadami niebezpiecznymi (nakłady inwestycyjne):

• instalacja do odzysku i unieszkodliwiania urządzeń elektrycznych i elektronicznych - 200 000 mln zł,
• składowisko odpadów niebezpiecznych o pojemności 500 000 Mg - 80 mln zł,
• instalacja termicznego przekształcania odpadów niebezpiecznych o wydajności 20 000 Mg  - 70 mln zł,
• instalacja do unieszkodliwiania urządzeń chłodniczych - 10 mln zł,
• instalacja do dekontaminacji transformatorów zawierających PCB -  10 mln zł.

Orientacyjne koszty eksploatacyjne związane unieszkodliwianiem odpadów   niebezpiecznych:

• indywidualne procesy - 10.000 zł/Mg,
• odzysk rtęci - 4.000 zł/Mg,
• termiczne unieszkodliwianie - 2.500 zł/Mg,
• odzysk rozpuszczalników - 2.500 zł/Mg,
• unieszkodliwianie odpadów materiałów wybuchowych - 2.000 zł/Mg,
• obróbka fizykochemiczna - 1.500 zł/Mg,
• immobilizacja w betonie - 1.000 zł/Mg,
• składowanie do czasu opracowania technologii - 800 zł/Mg,
• chemiczne oczyszczanie ścieków - 800 zł/Mg,
• składowanie azbestu - 600 zł/Mg,
• odzysk metali - 500 zł/Mg,
• wykorzystanie w procesach przemysłowych - 400 zł/Mg,
• rozdział emulsji - 300 zł/Mg.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja recyklingu i odzysku akumulatorów ołowiowych i olejów odpadowych:

• przerób akumulatorów ołowiowych - zyski przewyższają koszty,
• regeneracja olejów odpadowych - zyski przewyższają koszty.

Rynek instalacji do odzysku i recyklingu odpadów niebezpiecznych (!) jest mocno zróżnicowany. W chwili obecnej, w większości segmentów tego rynku istnieją moce przerobowe znacznie przekraczające minimalne poziomy zapotrzebowania na procesy odzysku i unieszkodliwiania odpadów. Istnieją także segmenty o niezaspokojonym popycie, dotyczy to np. procesów termicznych, odzysku rtęci, w niektórych przypadkach brakuje krajowych technologii, lub też odpowiednich instalacji do odzysku i recyklingu.

Na Dolnym Śląsku znajdują się 72 składowiska odpadów komunalnych. Największe ilości odpadów na dobę przyjmują składowiska w: Legnicy 348 t/d (30 ha powierzchni), Roztoczniku 241 t/d, Lubinie 192 t/d, Siedlęcinie 160 t/d, Trzebieniu 153 t/d. Instalacje do odzysku i unieszkodliwiania odpadów komunalnych na Dolnym Śląsku znajdują się w Lubaniu, Lądku Zdroju, Zgorzelcu.

Strumień odpadów komunalnych w Polsce znacznie odbiega od struktury strumienia odpadów w UE. Jest dodatkowo zróżnicowany w przekroju miasto-wieś. Wg danych opracowanych przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych ilość odpadów przypadających na mieszkańca wsi jest dwukrotnie mniejsza niż ilość przypadająca na mieszkańca miasta (wykres przedstawia strumień odpadów generowanych przez mieszkańca miasta).

REGULACJE PRAWNE UNII EUROPEJSKIEJ W OBSZARZE GOSPODARKI ODPADAMI

Regulacją o charakterze ramowym w gospodarce odpadami jest dyrektywa Rady Europy 75/442/EWG zmieniona w roku 1991 (91/156/EWG). Zobowiązuje ona kraje członkowskie do zapobiegania powstawaniu odpadów, ograniczania ich ilości i zmniejszania szkodliwości. Przenosi ona ze szczebla lokalnego na krajowy nadzór nad gospodarką odpadami. Zgodnie z dyrektywą gospodarowanie odpadami musi odbywać się  w sposób bezpieczny dla zdrowia ludzkiego i środowiska. Jednym z kluczowych elementów strategii gospodarowania odpadami jest hierarchia postępowania  z odpadami i zasada zanieczyszczający płaci. Z dyrektywy wynikają obowiązki w zakresie przygotowania przez samorządy planów gospodarki odpadami.

Dyrektywa Rady 91/689/EWG dotyczy odpadów niebezpiecznych. Definiuje ona rodzaje tych odpadów - głównie ze względu na wpływ na zdrowie. Określa zasady postępowania z odpadami niebezpiecznymi. Rozporządzenie Rady 1993/259 określa zasady transgranicznego przemieszczania odpadów niebezpiecznych; Nr 1420/99/WE z 29 kwietnia 1999 r. ustanawiającego wspólne zasady i procedury stosowane do wysyłek niektórych rodzajów odpadów do niektórych krajów nienależących do OECD; Nr 1547/99/WE z 12 lipca 1999 r. ustanawiającego procedury kontrolne zgodnie z rozporządzeniem Rady Europy nr 259/93 stosowane do wysyłek niektórych rodzajów odpadów do niektórych krajów, do których nie stosuje się decyzji OECD.

Dyrektywa 2000/76/WE dotyczy spalania odpadów. Jej celem jest zapobieganie lub minimalizowanie potencjalnych negatywnych wpływów na środowisko emisji do powietrza, wód, gleby itd. Od 2005 r. dyrektywa zaostrza wartości graniczne przy emisjach podczas spalania odpadów. Spalarnie są identyfikowane jako główne źródło emisji do atmosfery dioksyn i furanów.

Dyrektywa 1999/31/WE w sprawie składowania odpadów służyć ma zmniejszeniu wpływu na środowisko składowisk. W tym celu dyrektywa zobowiązuje kraje członkowskie do podejmowania działań ograniczających ilość składowanych odpadów szczególnie odpadów biodegradowalnych.

Dyrektywa Rady 91/157/EWG reguluje kwestie odzysku i unieszkodliwiania zużytych baterii i akumulatorów. Zgodnie z wymogami dyrektywy istnieje obowiązek selektywnej zbiórki i unieszkodliwiania zużytych baterii i akumulatorów zawierających rtęć, kadm, lub ołów.

Dyrektywa 94/62/We określa strategię UE w zakresie odpadów opakowaniowych. Jest to, dyrektywa w pełni oparta o hierarchię postępowania z odpadami: od zapobiegania do unieszkodliwiania.

Celem dyrektywy 2000/53/WE jest ochrona przed wrakami pojazdów i promowanie zbiórki i recyklingu odpadów. Dyrektywa ustala wprowadzenie systemu zbiórki pojazdów na koszt producenta, zgodnie z zasadą "zanieczyszczający płaci". Kraje członkowskie są zobligowane do tworzenia systemów bezpłatnej zbiórki wraków i używanych części pojazdów.

Dyrektywa PE i RU nr 2002/96/WE z 27.01.2003 r. nakłada na państwa członkowskie obowiązek sprawowania ścisłego nadzoru nad postępowaniem z odpadami zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, w szczególności nad jego odzyskiem. Dyrektywa określa m.in. zakres oraz terminy wykonania obowiązków ciążących na producentach oraz obowiązki odpowiedniego informowania użytkowników sprzętu. Dyrektywa obejmuje cały sprzęt elektryczny i elektroniczny wykorzystywany przez konsumentów.

STAN REALIZACJI TRAKTATU AKCESYJNEGO W DZIEDZINIE GOSPODARKI ODPADAMI W POLSCE

Liczby same mówią za siebie: obecny poziom odzysku odpadów opakowaniowych to 750 Mg, wobec 2 mln Mg, który to poziom ma być osiągnięty w 2007 r.

jest to niecałe 0,04% poziomu jaki powinien być osiągnięty w 2007 r.

Dyrektywa 2004/12/WE z lutego 2004 r. roku podwyższyła minimalne progi odzysku opakowań z 50 do 60 proc. które mają być osiągnięte w 2010 r. Nowi członkowie UE dostali dwuletni okres przejściowy. Polska wystąpiła o przedłużenie okresów przejściowych do końca 2014 r., ale pierwsze sygnały, jakie dochodzą z Komisji Europejskiej, są negatywne - prawdopodobnie nasz kraj nie zostanie potraktowany ulgowo. Oznacza to, że jeżeli nie zostaną osiągnięte wymagane poziomy odzysku Polska zapłaci kary w wysokości tysięcy euro dziennie. Z pewnością część z nich zostanie ściągnięta z rynku przez wyższe opłaty produktowe.

KRAJOWY I SAMORZĄDOWE PLANY GOSPODARKI ODPADAMI

Uchwała Nr 219 Rady Ministrów z dnia 29 października 2002 r. w sprawie krajowego planu gospodarki odpadami - Monitor Polski z 2003 r. Nr 11, poz. 159.

Obowiązujący stan prawny w dziedzinie gospodarki odpadami, opiera się na następujących,  kardynalnych zasadach  wynikających z ustawy Prawo ochrony środowiska i ustawy o odpadach:

1. zasadzie zintegrowanego podejścia do ochrony środowiska,
2. zasadzie zapobiegania - ten kto podejmuje negatywne dla środowiska działania, odpowiada za usunięcie ich skutków,
3. zasadzie przezorności - ten kto podejmuje działania które w przyszłości mogą negatywnie oddziaływać na środowisko, odpowiada za podjęcie wszelkich możliwych środków zapobiegawczych,
4. zasadzie "zanieczyszczający płaci" - odpowiedzialność ekonomiczna sprawcy za szkody bieżące lub przyszłe w środowisku,
5. zasadzie dostępu obywateli do informacji o środowisku,
6. zasadzie uwzględniania wymogów ochrony środowiska we wszelkich sporządzanych planach i programach,
7. prawie obywateli do udziału w postępowaniu w sprawie wydania decyzji z zakresu ochrony środowiska,
8. unieważniania z mocy prawa wszelkich decyzji naruszających przepisy dotyczące ochrony środowiska,
9. zasadzie stosowania metodyk referencyjnych,
10. zasadzie przestrzegania właściwej hierarchii postępowania z odpadami (od zapobiegania ich powstawaniu do ich składowania, jako działania najmniej pożądanego),
11. zasadzie bliskości - unieszkodliwianie w miejscu ich postępowania,
12. zasadzie rozszerzonej odpowiedzialności producenta.

Krajowy Plan Gospodarki Odpadami (KPGO) - przyjęty w postaci rozporządzenia - uwzględnia wszystkie powyższe zasady i wymagania. Generalnie, wytyczne KPGO służą realizacji - zintegrowanego z planami samorządowymi - programu postępowania z odpadami prowadzącego do zapobiegania i minimalizacji ich ilości, zapewnienia ich odzysku i recyklingu, unieszkodliwiania i bezpiecznego ich składowania. Program realizowany jest z uwzględnieniem obecnych i przyszłych możliwości technicznych, organizacyjnych oraz uwarunkowań ekonomicznych, a także z uwzględnieniem poziomu technicznego istniejącej infrastruktury.

KPGO dokonuje podziału odpadów na 2 zasadnicze grupy: odpady komunalne i przemysłowe. Oddzielną grupę stanowią odpady niebezpieczne. Podział ten stanowi podstawę do: prezentacji diagnozy aktualnego stanu gospodarki odpadami; przyjęcia założeń prognostycznych; określenia celów w gospodarce odpadami; przyjęcia przewidywanych zadań do realizacji. Dokument prezentuje źródła finansowania zadań zawartych w KPGO a także sposób organizacji późniejszego monitoringu realizacji zadań KPGO.

WROCŁAWSKI, GMINNY PLAN GOSPODARKI ODPADAMI

W miastach, w których funkcje organów powiatu sprawują organy gminy, plan gospodarki odpadami obejmuje zadania planu powiatowego i gminnego. Projekt planu jest opiniowany przez zarząd województwa.  (więcej...)

EKONOMICZNE ASPEKTY GOSPODARKI ODPADAMI

To co stanowi pożądany element gry rynkowej - cena równowagi popytu i podaży, ustalana jest  na rynku odpadów w wyniku zawarcia przez firmy zajmujące się wywozem śmieci umów cywilnoprawnych z mieszkańcami, którzy płacą im za usuwanie odpadów. Tym samym, w Polsce strumień pieniędzy z tego rodzaju usług omija budżet gminy. Nie byłaby to sytuacja zła, o ile na gminach nie spoczywałyby inne ustawowe obowiązki np. w zakresie organizacji systemu selektywnej zbiórki odpadów.

Na każde 100 złotych wydanych na kosztowny system zbiórki selektywnej polskie gminy ze sprzedaży surowców wtórnych uzyskują najwyżej 20 zł.

Efektem takiego mechanizmu finansowania jest to, że 40 proc. gmin ustawiło pojemniki do selektywnej zbiórki, ale 95 proc. odpadów komunalnych i tak ląduje na składowiskach. Unijna zasada, iż zanieczyszczający ponoszą koszty związane z gospodarką odpadami, pozostaje na papierze. Co więcej, firmy wywożą odpady tam, gdzie przyjmuje się je najtaniej. Ponieważ praktycznie nie ma możliwości skutecznej kontroli (przez Inspekcję Ochrony Środowiska i inne organy administracji publicznej), często kolejny posiadacz odpadów najczęściej je składuje, nie mając do tego stosownych warunków ani zezwoleń.

Obowiązuje filozofia, że można wyręczyć mieszkańców z obowiązku selektywnej zbiórki odpadów, bo ich segregację można przeprowadzić na końcu, w urządzeniach mechanicznych przed składowiskiem. Przykłady inwestycji niektórych dużych polskich miastach zdają się pokazywać fiasko tej technologii, którymi kuszą niemal co kilka dni różne firmy. Takie "przetwarzanie" wymieszanych odpadów pozwala w niewielkim procencie na odzysk elementów użytecznych. W UE nadal przeważa zasada zapobiegania mieszaniu odpadów a ich selekcję prowadzą mieszkańcy.

W Polsce, inaczej niż w UE, administracja samorządowa szczebli ponadgminnych odżegnuje się od obowiązków finansowo-organizacyjnych w gospodarce odpadami, pomimo zapisania takich obowiązków jako zadania własnego tych jednostek. Dystans, jaki pod tym względem dzieli nas od standardów unijnych, wynosi kilkanaście lat.

W praktyce, ze względu na procedurę, brakuje rozwiązań umożliwiających gminom przejęcie opłat za usuwanie odpadów komunalnych. Teoretycznie (ustawa z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach - Dz. U. Nr 132, poz. 622 ze zmianami) istnieje możliwość scedowania na rzecz gminy, w drodze referendum, obowiązków utrzymania czystości i porządku na posesjach prywatnych. W takim przypadku pobierana jest odpowiednia opłata ("podatek śmieciowy"). Takie rozwiązanie częściowo stoi w sprzeczności wobec strategii powierzania przez gminy realizacji usuwania śmieci firmom prywatnym i zmierza w stronę tworzenia lub raczej odtworzenia lokalnych oligopoli. Quasi monopol gminny lub kilku spółek ma być receptą na firmy stosujące dumping i wyrzucające odpady na dzikie wysypiska.

Problem zapóźnienia w gospodarce odpadami komunalnymi polega znacznych dysproporcjach terytorialnych w rozmieszczeniu instalacji infrastruktury, a jednocześnie istnieniu wybudowanych w dobie boomu dotacyjnego instalacji na zbyt dużą skalę, których wysokie koszty są niedostosowane do potrzeb i możliwości rynku.

Mamy zatem sytuację ścierania się dwóch skrajnych poglądów na temat gospodarki odpadami, co znajduje swoje odzwierciedlenie w nowych projektach zmian ustawy o odpadach. Być może znalezione zostanie rozwiązanie pośrednie.

We Francji administracja publiczna staje się właścicielem i dysponentem odpadów komunalnych w momencie odbioru od mieszkańców. To ona decyduje, jak segreguje się odpady i dokąd się je wywozi. Usuwanie i zagospodarowanie odpadów we Francji zleca się najczęściej firmom prywatnym, opłacanym z pieniędzy mieszkańców. Jako "właściciel" odpadów może ona racjonalnie nimi gospodarować. W wielu departamentach francuskich opłaty za gospodarkę odpadami wnosi się (wraz z podatkami) do urzędu skarbowego, który przesyła je samorządom.